پروژهی شهری در دل بافت تاریخی شهر زنجان شکل گرفت که سالها موضوع بحث، حمایت و انتقاد شهروندان و متخصصان بود، طرحی که تلاش داشت بخشی از فضای عمومی شهر را از سلطه خودروها خارج کرده و دوباره در اختیار شهروندان قرار دهد، پروژه پیادهراه سبزه میدان زنجان.
محدوده سبزه میدان با وجود بازار تاریخی زنجان، مسجد جامع و مجموعهای از بناهای ارزشمند شهر، یکی از مهمترین و پررفت و آمدترین بخش های شهر زنجان میباشد و تردد بسیار مردم شهر را در طول روز ایجاب میکند. سبزهمیدان به دلیل موقعیت مرکزی خود، نقش یکی از شریانهای اصلی ارتباطی میان شرق و غرب شهر زنجان را ایفا میکرد؛ موضوعی که موجب تمرکز بخش قابل توجهی از ترافیک شهری و تردد خودروهای سواری در این محدوده شده بود. با گذشت زمان ترافیک و ازدحام خودروها در منطقه باعث ایجاد مشکلات فراوان شد. یکی از این مشکلات کمتر شدن حضور عابران پیاده در این بخش از شهر بود. فضاهای تاریخی و فرهنگی شهر معمولا به عنوان بستر تعاملات اجتماعی شناخته میشوند اما غلبه تردد خودروها فرصت استفاده شهروندان از این فضاها را محدود کرده بود.
در سالهای اخیر، سازمان ملل متحد در اهداف توسعه پایدار بر ایجاد شهرهایی ایمنتر، سالمتر و دسترسپذیرتر برای شهروندان تاکید کرده است. توسعه فضاهای عمومی باکیفیت و گسترش فضای پیاده محور در شهرها به عنوان یکی از راهکارهای تحقق شهرهای پایدار شناخته شده است. این کار موجب کاهش استفاده از خودروهای شخصی، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و در نتیجه کاهش انتشار آلایندههای هوا می گردد. همچنین افزایش پیادهروی و استفاده بیشتر از فضاهای عمومی میتواند آثار مثبتی بر سلامت جسمی و روانی شهروندان داشته باشد. بسیاری از شهرهای جهان با اجرای پروژههای پیادهراهسازی تلاش کردهاند وابستگی به خودرو را کاهش داده و کیفیت زندگی شهری را ارتقا دهند. این رویکرد در اهداف توسعه پایدار نیز مورد توجه قرار گرفته است.
پروژه پیادهراهسازی سبزهمیدان نیز با چنین رویکردی تعریف شد. هدف اصلی طرح ایجاد فضایی ایمنتر برای شهروندان، تقویت حیات اجتماعی در مرکز شهر، ارتقای کیفیت محیط شهری و کاهش وابستگی به خودرو در بافت تاریخی زنجان بود. دانشگاه زنجان به عنوان مجری مطالعات پژوهشی پروژه، با بهرهگیری از ظرفیت علمی اساتید و متخصصان خود در فرآیند مطالعات، طراحی و ارزیابی طرح مشارکت داشت. این همکاری دانشگاهی تلاش میکرد تصمیمگیریهای شهری را بر پایه مطالعات علمی و نیازهای واقعی شهروندان شکل دهد.
طراحی پروژه فراتر از حذف تردد خودروها بود و بر ارتقای کیفیت فضای عمومی تمرکز داشت. ایجاد مسیرهای مناسب برای پیادهروی، فضاهای مکث و تعامل اجتماعی، گرهها و پاتوقهای شهری، محلهای نشستن، فضاهای گردهمایی و عرصههایی برای فعالیت و بازی کودکان از جمله اقداماتی بود که زیر نظر متخصصان با هدف افزایش سرزندگی شهری و تقویت حضور شهروندان در این محدوده در نظر گرفته شد. نوع طراحی به گونهای بود که با بافت تاریخی این محدوده هماهنگ باشد و در عین حال نیاز های کاربران را برطرف سازد.
با وجود اهداف تعیینشده برای پروژه، روند بهرهبرداری از پیادهراه سبزهمیدان بدون چالش نبود. پس از افتتاح طرح، بخشی از شهروندان و کسبه نسبت به محدود شدن تردد خودروها در مرکز شهر معترض بودند. برای بسیاری از ساکنان، این محدوده طی سالها به یکی از مسیرهای اصلی جابهجایی در شهر تبدیل شده بود و حذف دسترسی سواره نگرانیهایی را درباره رفتوآمد روزانه، دسترسی به محدوده تجاری و وضعیت ترافیک معابر اطراف ایجاد کرد. این اعتراضها در نهایت موجب شد بخشی از مسیر مجددا برای عبور خودروها بازگشایی شود؛ تصمیمی که همچنان محل بحث میان متخصصان شهری، مدیران و شهروندان است.
طبق پرسش و پاسخهای میدانی خانم سارا بیات، پژوهشگر ارشد حوزه معماری پایدار از میان شهروندان و کسبه محدوده سبزهمیدان، دیدگاههای متفاوتی نسبت به عملکرد پیادهراه مشاهده شد. کسبه این محدوده عمدتا از کاهش میزان فروش و افت درآمد خود ابراز نارضایتی کرده و این مسئله را به کاهش رفتوآمد سواره و در نتیجه کاهش بخشی از جریان مشتریان عنوان کردهاند. در مقابل، بخش قابل توجهی از شهروندان از افزایش امکان حضور پیاده و ارتقای کیفیت تجربه فضایی در این محدوده رضایت داشتهاند و آن را گامی مثبت در جهت بهبود زیست شهری ارزیابی کردهاند. همچنین در بررسیهای میدانی، موضوع ظرفیت معبر و عرض خیابان نیز بهعنوان یکی از چالشهای مهم مطرح شده است؛ بهگونهای که برخی معتقدند این محور پیش از پیادهراهسازی نیز توان تحمل حجم بالای ترافیک سواره را نداشته و بازگشایی مجدد آن برای خودروها نیز میتواند در بلندمدت مشکلات ترافیکی را تشدید کند. (تصویر ۱ و 2)
تصمیم بازگشایی مسیر همچنان موضوع بحث میان متخصصان شهری، مدیران و شهروندان است. موافقان پیادهراه معتقدند که موفقیت چنین طرحهایی نیازمند زمان، فرهنگسازی و اصلاح همزمان شبکه حملونقل شهری است. در مقابل، مخالفان بر ضرورت حفظ دسترسی سواره و پاسخگویی به نیازهای روزمره شهروندان تاکید میکنند. این اختلاف دیدگاه نشان میدهد که اجرای پروژههای پیادهمحور تنها یک اقدام کالبدی نبوده و فرآیندی اجتماعی است که نیازمند مشارکت و همراهی گروههای مختلف شهری خواهد بود. در ارزیابی کلی پروژه پیادهراه سبزهمیدان، میتوان گفت که این طرح نمونهای از مداخلههای شهری است که در مرز میان موفقیت کالبدی و چالشهای اجتماعی قرار دارد. یکی از نکات مهم در چنین پروژههایی، ضرورت انجام مطالعات پس از بهرهبرداری و سنجش میزان رضایت کاربران واقعی فضا است؛ امری که میتواند به اصلاح تدریجی طرح و افزایش کارایی آن کمک کند. همچنین، مشارکت فعال ذینفعان، بهویژه کسبه محلی و ساکنان، در مراحل تصمیمگیری و اجرا میتواند از شکلگیری تعارضات بعدی جلوگیری کند.
تصویر ۱و 2. وضعیت جریان ترافیک و عدم تناسب عرض معبر با حجم تردد در محور سبزهمیدان، زنجان (برداشت میدانی: سارا بیات)
به منظور ارائه خدمات بهتر، هرگونه پیشنهاد و انتقاد سازنده خود را با ما در میان بگذارید
