ساختمان‌ها مسئول بخش قابل توجهی از مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان هستند و به همین دلیل، ارتقای بهره‌وری انرژی در این بخش یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌های اقلیمی و توسعه پایدار محسوب می‌شود. یکی از راهکارهای مؤثر در این زمینه، هوشمندسازی سیستم‌های تاسیساتی به‌ویژه موتورخانه‌ها است که نقش مهمی در کنترل، پایش و بهینه‌سازی مصرف انرژی ایفا می‌کند.

دانشگاه زنجان به عنوان یکی از دانشگاه‌های سبز کشور، در راستای سیاست‌های مدیریت پایدار انرژی، اقدام به هوشمندسازی موتورخانه‌های ساختمان‌های خود کرده است. این دانشگاه با دارا بودن ۱۴ دانشکده، ۱۵ مجتمع خوابگاهی، ساختمان‌های اداری مرکزی، سلف سرویس مرکزی، استخر سرپوشیده و سایر فضاهای خدماتی، سیستم مدیریت هوشمند موتورخانه را در اغلب ساختمان‌های خود اجرا نموده است. این سیستم با هدف کنترل دقیق دمای آب گرم، تنظیم عملکرد دیگ‌ها و پمپ‌ها و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی طراحی شده و در عمل موجب کاهش قابل توجه هزینه‌های انرژی و افزایش بهره‌وری سیستم‌های حرارتی در بلندمدت شده است.

با وجود این اقدامات و اعمال کنترل‌های مدیریتی، میزان مصرف انرژی برای گرمایش ساختمان‌ها همچنان قابل توجه است. این مسئله به‌ویژه در مجتمع‌های خوابگاهی واقع در سایت دانشگاه نمود بیشتری داشته است؛ به‌گونه‌ای که مصرف انرژی در این بخش نسبت به سایر ساختمان‌ها بالاتر گزارش شده است. این موضوع نشان می‌دهد که صرف هوشمندسازی تأسیسات، بدون توجه به وضعیت پوسته ساختمان و کیفیت عایق‌بندی حرارتی، نمی‌تواند به ‌تنهایی پاسخگوی نیازهای بهینه‌سازی انرژی باشد. این تناقض میان مصرف بالا و رضایت پایین کاربران، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های ناکارآمدی در عملکرد حرارتی پوسته ساختمان به شمار می‌رود.

در حال حاضر، هفت مجتمع خوابگاهی ویژه دانشجویان دختر و هشت مجتمع خوابگاهی ویژه دانشجویان پسر در مجموعه دانشگاه فعال هستند که همگی در تامین بهینه انرژی گرمایشی با چالش‌ مواجه‌اند. در همین راستا، نامه‌های رسمی از سوی دانشجویان معماری و ساکنان خوابگاه‌ها در سال ۱۴۰۴ به دفتر فنی و عمرانی دانشگاه ارائه شده است. این نامه‎ها به همراه امضای تعداد قابل توجهی از دانشجویان به احساس سرما در فضاهای داخلی، نفوذ هوای بیرون از اطراف پنجره‌ها و نارضایتی از شرایط آسایش حرارتی با وجود مصرف بالای انرژی گرمایشی اشاره داشت.

در پاسخ به این درخواست، مجموعه‌ای از ارزیابی‌های فنی توسط کارشناسان و مهندسان دانشگاه انجام شد. نتایج این بررسی‌ها نشان داد که یکی از عوامل اصلی اتلاف انرژی، نفوذ هوای سرد ناشی از ضعف در درزبندی و تنظیم (رگلاژ) درب‌ها و پنجره‌ها است. این مسئله در ساختمان‌های با قدمت بالا، به دلیل فرسودگی اجزای بازشو امری طبیعی و قابل انتظار است. از منظر فنی، نفوذ هوای سرد از طریق درزهای بازشوها باعث افزایش بار حرارتی سیستم‌های گرمایشی شده و در نتیجه مصرف انرژی را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد. این موضوع علاوه بر تحمیل هزینه‌های اضافی، موجب کاهش کیفیت آسایش حرارتی در فضاهای داخلی نیز می‌گردد.

یکی از راهکارهای موقت مورد استفاده توسط دانشجویان برای مقابله با نفوذ هوای سرد از درز پنجره‌ها؛ موضوعی که در بازدیدهای فنی نیز به عنوان یکی از عوامل اتلاف انرژی شناسایی شد.

از راهکارهای پیشنهادی در این زمینه می‌توان به تعویض پنجره‌های آلومینیومی دوجداره با پنجره‌های UPVC سه‌جداره، استفاده از نوارهای درزگیر استاندارد، اصلاح چارچوب‌ها و اجرای برنامه‌های نگهداری دوره‌ای اشاره کرد. این اقدامات می‌تواند نقش موثری در کاهش اتلاف انرژی، جلوگیری از نفوذ هوای سرد و بهبود شرایط آسایش حرارتی ساکنان داشته باشد. همچنین آموزش کاربران ساختمان‌ها در زمینه استفاده بهینه از سیستم‌های گرمایشی و نحوه صرفه‎جویی نیز می‌تواند به کاهش مصارف غیرضروری انرژی کمک کند.

در مجموع، اجرای این‌گونه اقدامات ترکیبی شامل بهسازی کالبدی، ارتقای سیستم‌های کنترلی و افزایش آگاهی کاربران، می‌تواند به عنوان یک رویکرد جامع در مدیریت انرژی ساختمان‌های دانشگاهی مورد توجه قرار گیرد. این تجربه نشان می‌دهد که تحقق اهداف دانشگاه سبز، نیازمند نگاهی چندبعدی به  فناوری، نگهداری مناسب و مشارکت کاربران است. در نهایت، اجرای چنین راهکارهایی می‌تواند گامی موثر در جهت تحقق اهداف توسعه پایدار و ارتقای بهره‌وری انرژی در دانشگاه زنجان محسوب گردد.

علاوه بر کاهش هزینه‌های بهره‌برداری، هوشمندسازی موتورخانه‌های دانشگاه زنجان نقش مهمی در کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و در نتیجه کاهش انتشار آلاینده‌های ناشی از گرمایش ساختمان‌ها داشته است. هرچند بهبود عملکرد انرژی در برخی ساختمان‌ها نیازمند اقدامات تکمیلی در حوزه پوسته و عایق‌بندی حرارتی است، اما اجرای این سیستم گام مهمی در جهت مدیریت داده‌محور انرژی و ایجاد زیرساخت لازم برای تصمیم‌گیری‌های آینده محسوب می‌شود. تجربه دانشگاه زنجان نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌های هوشمند می‌تواند زمینه‌ساز شناسایی دقیق‌تر نقاط اتلاف انرژی و تخصیص مؤثرتر منابع برای بهسازی ساختمان‌ها باشد. این رویکرد با اهداف جهانی کاهش انتشار کربن، افزایش بهره‌وری انرژی و توسعه زیرساخت‌های پایدار همسو بوده و می‌تواند به عنوان الگویی برای سایر مراکز آموزشی و مجموعه‌های بزرگ با مصرف انرژی بالا مورد توجه قرار گیرد.

در سطح کلان‌تر، تجربه اجرای چنین پروژه‌هایی در دانشگاه‌ها همسو با رویکردهای جهانی در حوزه ساختمان‌های پایدار و کاهش انتشار کربن است. در بسیاری از استانداردهای بین‌المللی مرتبط با ساختمان سبز، از جمله سیستم‌های ارزیابی عملکرد انرژی، تأکید ویژه‌ای بر هم‌زمانی بهینه‌سازی سیستم‌های تأسیساتی و بهبود عملکرد پوسته ساختمان وجود دارد. این موضوع نشان می‌دهد که مدیریت انرژی علاوه بر تجهیزات مکانیکی، نیازمند یک رویکرد یکپارچه شامل طراحی، بهره‌برداری و نگهداری ساختمان است. در این راستا، توسعه سامانه‌های پایش هوشمند مصرف انرژی و ثبت داده‌های عملکردی ساختمان‌ها می‌تواند امکان تحلیل دقیق‌تر الگوهای مصرف و شناسایی نقاط بحرانی اتلاف انرژی را فراهم کند. همچنین استفاده از این داده‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری مدیریتی، می‌تواند به بهبود مستمر عملکرد انرژی در سطح دانشگاه منجر شود. در نهایت، این تجربه نشان می‌دهد که حرکت به سمت دانشگاه سبز، یک فرآیند تدریجی و چندبعدی است که تنها با ترکیب فناوری‌های نوین، اصلاح زیرساخت‌ها و مشارکت فعال کاربران قابل تحقق خواهد بود.